Skip to Main Content
It looks like you're using Internet Explorer 11 or older. This website works best with modern browsers such as the latest versions of Chrome, Firefox, Safari, and Edge. If you continue with this browser, you may see unexpected results.

Archifau Richard Burton: Adloniant a Hamdden

This page is also available in English

Ffynonellau ar gyfer Hanes Adloniant a Hamdden

Mae'r casgliadau yn yr Archifau yn cadw cryn dipyn o ddeunyddiau sy'n ymwneud ag adloniant a hamdden, yn enwedig mewn perthynas â maes glo de Cymru. Gellir dod o hyd i'r dogfennau hyn mewn amryw o gasgliadau, yn ogystal ag mewn casgliad annibynnol sy'n ymwneud â theatr, ac maen nhw’n cynnwys:

  • neuaddau lles a sefydliadau
  • theatrau a sinemâu
  • cerddoriaeth a dawnsio
  • eisteddfodau, galâu a theithiau diwrnod

Cerddoriaeth

Llun o adran Cymdeithas Gorawl Ystalyfera a'r Cylch o Gôr Cymru yn sefyll y tu allan i Neuadd Frenhinol Albert ym Mherfformiad Brenhinol y Jiwbilî Frenhinol, 1935 (Cyf. SWCC/PHO/REC/2/16)

Corau
Math o gerddoriaeth yw corau a gysylltir yn aml â Chymru, yn enwedig felly gorau meibion, ac mae traddodiad canu corawl yn ymddangos yn y casgliadau, megis:

  • llun o adran Cymdeithas Gorawl Ystalyfera a'r Cylch o Gôr Cymru yn sefyll y tu allan i Neuadd Frenhinol Albert ym Mherfformiad Brenhinol y Jiwbilî Frenhinol, 1935 (Cyf. SWCC/PHO/REC/2/16)
  • rhaglen ar gyfer Cyngerdd Fawr Jiwbilî Côr Cydweithredol Canolbarth Y Rhondda, 1952 (Cyf. SWCC/MND/137/2/42/5) 
  • Cofrestr presenoldeb côr Gwaun-cae-gurwen?, 1954-1960  (Cyf. SWCC/MNA/I/18/C/25)

Bandiau Jazz
Mae'r casgliadau'n cynnwys nifer o luniau o fandiau jazz a grëwyd i godi arian ac ysbryd pobl yn ystod blynyddoedd y dirwasgiad rhwng y rhyfeloedd.

Llun o Fand Jazz Tredegar mewn gwisg ffansi, enillwyr pencampwriaeth Band Jazz Cwm Rhymni, 1926 (Cyf. SWCC/PHO/REC/2/48)

Seindorfau Pres ac Arian
Mae'r casgliadau'n dal nifer o luniau a phapurau eraill sy'n ymwneud â seindorfau pres ac arian cymunedol, gan gynnwys:


Seindorf Bres Gwaun-cae-gurwen: Crëwyd y seindorf ym 1862 gan grŵp o ddynion lleol, llawer ohonyn nhw’n lowyr. Cyfrannodd pob aelod at gost set o offerynnau ail law. Erbyn 1898 roedd y seindorf yn cystadlu mewn cystadleuaethau ac yn ystod degawd cyntaf yr 20fed ganrif cawsant lwyddiant mawr. Cafodd y seindorf lwyddiant mewn cystadleuaethau pencampwriaethau Prydeinig, gan ennill eu hadran am y tro cyntaf ym 1934. Diddymwyd y seindorf ym 1955, ond crëwyd seindorf newydd ym 1956 ac aethon nhw yn eu blaenau i gael llawer o lwyddiannau mewn cystadleuaethau.

’Disgrifiad o’r Casgliad: Vincent Evans (Gwaun-cae-gurwen) (Cyf. SWCC/MNA/PP/31)

Dawnsio

Dawns myfyrwyr yn Nhŷ’r Undeb, 1960au © John Maltby
(Cyf. UNI/SU/AS/4/1/6/16)

Mae cyfeiriadau at ddawnsfeydd yn ymddangos trwy'r casgliadau i gyd, megis:

  • casgliad o gardiau dawns yng Nghasgliad Ruby Graham (ganwyd Joseph) (Cyf. UNI/SU/PC/5/2)
  • llun o grŵp dawns o blant a oedd yn ffoaduriaid yng Nghymru yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen (Cyf. SWCC/PHO/SCW/52)
  • gwahoddiad i ddawns yn Neuadd Les Fforest-fach er budd Cymdeithas Nyrsio Fforest-fach, 1935 yng Nghasgliad Eddie Thomas (Cyf. SWCC/MNA/PP/112/3) 

Byd Theatr

Llun o olygfa o'r llwyfan yn Neuadd Goffa a Sefydliad Pontyberem, tua 1927 (Cyf. SWCC/PHO/NUM/4/17/1)

Mae cofnodion llawer o'r cymdeithasau lles, sefydliadau a chyrff eraill, ynghyd â chasgliadau personol, yn adnodd cyfoethog er mwyn ymchwilio i fyd theatr. Yn ogystal â meddu ar wybodaeth am berfformiadau drama a gynhaliwyd mewn adeiladau parhaol, mae gan y casgliadau wybodaeth hefyd am fath arall o adeilad, sef y 'theatr gludadwy'. Ymhlith y mathau o gofnod a geir yn y casgliadau y mae:

  • rhaglenni ac eitemau eraill sy’n ymwneud â Theatr Fach Abertawe yng Nghasgliad Ethel Ross. Roedd gan Ethel Ross ddiddordeb drwy gydol ei hoes mewn theatr amatur, yn enwedig felly yn Theatr Fach Abertawe (Cyf. LAC/96)
  • gweithredoedd teitl sy’n ymwneud â Theatr y Palas, Abertawe, yng Nghasgliad Trafnidiaeth De Cymru (Cyf. LAC/10/2/3/1)
  • posteri ac eitemau eraill sy’n ymwneud ag adloniant a hamdden yng Nghasgliad Abertawe Ralph Wishart (Gwerthwr Llyfrau) (Cyf. LAC/125)

Casgliad Byd Theatr
Mae'r casgliad hwn yn cynnwys deunydd sy'n ymwneud â Theatr Fach Abertawe rhwng 1933 a 1965; Cynyrchiadau Prifysgol Cymru Abertawe; y theatr yn Llundain rhwng 1825 a thua 1948; theatrau taleithiol rhwng 1821 a thua 1980; 'Y Theatr Gludadwy' 1880-1949; Dylan Thomas a'i gysylltiad â byd theatr 1932-1934; cynyrchiadau teledu; eitemau amrywiol heb ddyddiad (tua’r 18fed ganrif) a 1905-1967. I gael mwy o wybodaeth am y casgliad ewch i’r catalog ar-lein.
Catalog: Casgliad Byd Theatr (Cyf. LAC/106)

Pennawd o'r rhaglen ar gyfer perfformiad Theatr Olympaidd Ebley er budd dioddefwyr Trychineb Tondu, 1892 (Cyf. LAC/106/E/12)

Galeri - Cerddoriaeth, Dawns, Theatr

Rhaglen ar gyfer perfformiad Theatr Olympaidd Ebley er budd dioddefwyr Trychineb Tondu, 1892 (Cyf. LAC/106/E/12)

Rhaglen ar gyfer perfformiad Theatr Olympaidd Ebley er budd dioddefwyr Trychineb Tondu, 1892 (Cyf. LAC/106/E/12)

Tocyn ar gyfer 'Dawns Gwlanen' i ddathlu agoriad Neuadd Les Ystradgynlais ddydd Gwener 13 Gorffennaf 1934 (Cyf. SWCC/MNA/NUM/I/41/49b)

Tocyn ar gyfer 'Dawns Gwlanen' i ddathlu agoriad Neuadd Les Ystradgynlais ddydd Gwener 13 Gorffennaf 1934 (Cyf. SWCC/MNA/NUM/I/41/49b)

Dawns Myfyrwyr yn Nhŷ’r Undeb, 1960au © John Maltby (Cyf. UNI/SU/AS/4/1/6/16)

Dawns Myfyrwyr yn Nhŷ’r Undeb, 1960au © John Maltby (Cyf. UNI/SU/AS/4/1/6/16)

Rhan o boster yn hysbysebu perfformiad yn Theatr Blaenafon (Cyf. LAC/106/E/15)

Rhan o boster yn hysbysebu perfformiad yn Theatr Blaenafon (Cyf. LAC/106/E/15)

Llun o aelodau o grŵp dawns ffoaduriaid o Wlad y Basg a aeth ar daith yng nghymoedd Cymru, tua 1937-1938 (Cyf. SWCC/PHO/SCW/52)

Llun o aelodau o grŵp dawns ffoaduriaid o Wlad y Basg a aeth ar daith yng nghymoedd Cymru, tua 1937-1938 (Cyf. SWCC/PHO/SCW/52)

Llun o seindorf Cerddorion Perffaith Glowyr y Graig yn ystod streic lo 1926 (Cyf. SWCC/PHO/REC/2/36)

Llun o seindorf Cerddorion Perffaith Glowyr y Graig yn ystod streic lo 1926 (Cyf. SWCC/PHO/REC/2/36)

Detholiad o'r rhaglen ar gyfer sioe dalent 'Go-As-You-Please' Gilfach Goch (Cyf. SC/629)

Detholiad o'r rhaglen ar gyfer sioe dalent 'Go-As-You-Please' Gilfach Goch (Cyf. SC/629)

Chwaraeon

Gallwch chi weld manylion am yr amrywiaeth o gasgliadau yn Archifau Richard Burton y gellir eu defnyddio i ymchwilio i gyfleusterau, timau a gweithgareddau chwaraeon drwy fynd i’n Canllaw fesul Pwnc Chwaraeon.

Gemau chwaraeon a digwyddiadau cymdeithasol mewn rhaglen ar gyfer yr wythnos Ryng-golegol yn y 1920au (Cyf. UNI/SU/PC/5/3)

Ffynonellau Eraill ym Mhrifysgol Abertawe

Llyfrgell Glowyr De Cymru
Mae Llyfrgell Glowyr De Cymru yn gartref i gasgliadau’r llyfrau printiedig a’r pamffledi, gan gynnwys llyfrgelloedd mwy na 60 o sefydliadau a neuaddau lles o bob cwr o’r maes glo. Yn ogystal â hyn, mae adnoddau eraill yn cynnwys recordiadau hanes llafar Casgliad Maes Glo De Cymru. Mae Llyfrgell Glowyr De Cymru hefyd yn cadw nifer o faneri canghennau glowyr a fyddai wedi cael eu cludo yn ystod galâu’r glowyr.

Llyfrau Prin a Chasgliadau Arbennig
Mae’r rhain yn cynnwys casgliad o fwy na 300 o faledi (y rhan fwyaf ohonyn nhw yn Gymraeg) a argraffwyd rhwng 1710 a dechrau'r 20fed ganrif. Mae pob un o'r rhain yn cael ei gatalogio ar wahân yn iFind Discover.

Sinema

Roedd y sinema yn ffurf boblogaidd o adloniant ac mae dyddiaduron Richard Burton (Cyf. RWB/1/1) yn cynnwys cyfeiriadau at y ffilmiau a welodd yn ei sinema leol yn Nhai-bach. Roedd neuaddau a sefydliadau lles glowyr a gweithwyr yn aml yn cynnwys cyfleusterau o'r fath a cheir cyfeiriadau at sinemâu a ffilmiau ar sawl ffurf:

  • rhaglen ar gyfer Sinema Neuadd y Gweithwyr, Ynys-hir ar gyfer mis Ebrill 1953 (Cyf. SWCC/MND/137/2/42/6)
  • cofrestr o berfformiadau ffilm ar gyfer Neuadd a Sefydliad Gweithwyr Nant-y-moel, sy'n cynnwys enwau'r ffilmiau a oedd yn cael eu dangos yn y sinema, 1957–1973 (Cyf. SWCC/MNC/NUM/I/6/16)
  • Cofnodion Pwyllgor Sinema Sefydliad Gweithwyr Tredegar, 1940-1956 (Cyf. SWCC/MNA/I/38/6)

Detholiad o fathodynnau, gan gynnwys un ar gyfer Clwb Sinema’r Fonesig Windsor (Cyf. SWCC/PHO/COL/77)

Neuaddau Lles a Sefydliadau

Datblygodd sefydliadau a neuaddau glowyr yng Nghymru o ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Yn sgîl datblygiad y maes glo, cafwyd cynnydd mawr yn y boblogaeth ynghyd â galwadau newydd am fannau cyfarfod ar gyfer busnes y gangen (yr undeb), dosbarthiadau nos a hamdden gymunedol. Roedd y sefydliadau'n adlewyrchu rôl y gymuned yn gryf ac o ganlyniad daethon nhw’n ganolbwynt bywyd cymdeithasol, diwylliannol ac addysgol y pentref a'r ardal lofaol.


Mae Casgliad Maes Glo De Cymru yn cynnwys llyfrau cofnodion, cofnodion ariannol, cofnodion aelodaeth, rheolau a phapurau sy'n ymwneud â gweithgareddau cymunedol, gan gynnwys sefydliadau a neuaddau lles, yn eu plith:

Sefydliad a Llyfrgell Gweithwyr Glofa Llanhiledd: Cafodd y sefydliad hwn ei agor yn swyddogol ym mis Mai 1906 ac ef oedd conglfaen y gymuned yn Llanhiledd, Gwent. Ymhlith yr amwynderau oedd ar gael i’r aelodau roedd llyfrgell, ystafell ddarllen a neuadd ddawns, yn ogystal â phwll nofio ar y llawr isaf. Bu’r Sefydliad yn rhentu sinema ‘The Playhouse’ cyn ei phrynu ym 1944. Yn ddiweddarach agorwyd ystafell filiards, bar a siop fetio yn yr adeilad.
Catalog: Sefydliad a Chofnodion Llyfrgell Gweithwyr Glofa Llanhiledd (Cyf. SWCC/MND/148)

Llun o Lyfrgell Sefydliad Glowyr Oakdale, 1945 (Cyf. SWCC/PHO/NUM/4/9)

Gwibdeithiau

Pier a Rheilffordd y Mwmbwls a Chwmni Trafnidiaeth De Cymru
Mae gan y casgliadau nifer sylweddol o eitemau sy'n ymwneud â thrafnidiaeth yn ardal Abertawe yn ogystal â chofnodion sy'n ymwneud â hanes Pier y Mwmbwls. Ceir gweithredoedd teitl, gohebiaeth a phapurau eraill sy’n manylu ar ddatblygiad y Pier a'r gweithgareddau a ddigwyddodd yno. Am hanes byr o'r pier a Chwmni Trafnidiaeth De Cymru ewch i Ailymweld â Phier y Mwmbwls 
Catalog: Cofnodion Cwmni Trafnidiaeth De Cymru (Cyf. LAC/10) 
Disgrifiad o’r Casgliad: Cofnodion Rheilffordd y Mwmbwls (Cyf. LAC/85) 

Mae gan gasgliadau eraill wybodaeth am deithiau diwrnod, megis:

  • 'Rule' a dalennau cerddoriaeth eraill ar gyfer taith staff Baldwins' i Windsor a Llundain, 1936 (Cyf. LAC/24/J/11)
  • llun a dynnwyd gan Raissa Page ar gyfer 'Day out, Brighton', tua 1985 (Cyf. DC3/11/1/1)
  • mae cofrestr Deddf Ffatrïoedd a llyfr tystysgrifau John Player and Sons Cyf. yn cynnwys manylion am wyliau gwaith a oedd yn cyd-daro â Ffair Llangyfelach 1868-1878 (Cyf. LAC/92/P/66)

Galeri – Gwibdeithiau ac Ymweliadau

Llun o’r ‘Maes’ ym Mhorthcawl, sy’n dangos pobl yn cerdded ar hyd yr arfordir (Cyf. SWCC/PHO/TOP/1/66)

Llun o’r ‘Maes’ ym Mhorthcawl, sy’n dangos pobl yn cerdded ar hyd yr arfordir (Cyf. SWCC/PHO/TOP/1/66)

Cofnod mewn llyfr poced bach sy’n rhoi manylion am anifeiliaid a welwyd mewn sioe deithiol ddydd Nadolig 1819 (Cyf. LAC/114/2)

Cofnod mewn llyfr poced bach sy’n rhoi manylion am anifeiliaid a welwyd mewn sioe deithiol ddydd Nadolig 1819 (Cyf. LAC/114/2)

Llun o oleudy’r Mwmbwls, tua 1909 (Cyf. SWCC/PHO/TOP/1/46)

Llun o oleudy’r Mwmbwls, tua 1909 (Cyf. SWCC/PHO/TOP/1/46)

Cerdyn post o olygfa ar draws y bont a'r parc yn Rhydaman (Cyf. SWCC/PHO/TOP/1/6)

Cerdyn post o olygfa ar draws y bont a'r parc yn Rhydaman (Cyf. SWCC/PHO/TOP/1/6)

Llun o faner Cangen Aber-craf yn cael ei chludo mewn gorymdaith yn ystod Gala Glowyr 1966 (Cyf. SWCC/PHO/NUM/3/3)

Llun o faner Cangen Aber-craf yn cael ei chludo mewn gorymdaith yn ystod Gala Glowyr 1966 (Cyf. SWCC/PHO/NUM/3/3)

Cofnod o ddyddiadur Amy Dillwyn, 1872-1917 (Cyf. 2012/11/6)

Cofnod o ddyddiadur Amy Dillwyn, 1872-1917 (Cyf. 2012/11/6)

'Day out, Brighton', tua 1985, llun a dynnwyd gan Raissa Page. Hawlfraint Adrianne Jones. (Cyf. DC3/11/1/1)

'Day out, Brighton', tua 1985, llun a dynnwyd gan Raissa Page. Hawlfraint Adrianne Jones. (Cyf. DC3/11/1/1)

Eisteddfodau a Galâu

Eisteddfod: Grŵp o ddynion o amgylch cadair gerfiedig (Cyf. SWCC/PHO/REC/3/16)

Yr Eisteddfod 
Mae'r Eisteddfod Genedlaethol yn dyddio'n ôl i 1176 pan gafodd ei chynnal am y tro cyntaf gan yr Arglwydd Rhys yn ei gastell yn Aberteifi. Mae hanes modern y sefydliad yn dyddio'n ôl i 1861 ac mae'r ŵyl wedi'i chynnal bob blwyddyn ers hynny, heblaw am 1914.
Dechreuodd Eisteddfod y Glowyr ym 1948 ym Mhorthcawl, lle y cafodd ei chynnal bob mis Hydref tan 2002. Ysgogodd yr Eisteddfod flynyddol ystod o weithgareddau diwylliannol ar adeg pan oedd dirywiad y diwydiant glo yn bygwth bodolaeth cynifer o gymunedau glofaol yn ne Cymru.
Ymhlith yr eitemau a gedwir yn y casgliadau y mae:

  • llun ffurfiol o aelodau Tîm Ambiwlans Glofa’r Graig, gyda thlws, yn Eisteddfod Genedlaethol y Rhyl, 1953 (Cyf. SWCC/PHO/COL/84)
  • rhaglen ar gyfer Eisteddfod Flynyddol Gyntaf y Blaid Lafur Annibynnol yn Aberpennar, 1909 (Cyf. SC/653)
  • 'My Experience at the Picket Line', sef traethawd gan Bryn Williams am ei brofiadau yn ystod streic 1972 yng nghystadleuaeth lenyddol Eisteddfod y Glowyr ym Mhorthcawl, 1973 (Cyf. SWCC/MNA/PP/126/11)
  • mantolen Eisteddfod Lles Glowyr Ystradgynlais, 1943 (Cyf. SWCC/MNA/I/41/B/14)

Galâu Glowyr
Yn wahanol i feysydd glo eraill Prydain, nid oes traddodiad hir o gynnal galâu yn ne Cymru. Cynhaliwyd y gala gyntaf ym mis Mehefin 1953 yng Nghaerdydd. Yn ystod y dyddiau cynnar, roedd y galâu’n achlysuron gwleidyddol iawn, gyda siaradwyr megis Aneurin Bevan yn bresennol ynddyn nhw. Yn y 1970au a'r 1980au, ymdebygai’r galâu i ddigwyddiadau cymdeithasol, gan gynnwys seindorfau pres, dawnsio gwerin ac arddangosfeydd celf a chrefft.
Ymhlith yr eitemau yn y casgliadau y mae:

  • crynodeb o araith (copi) gan Will Paynter a draddododd yng ngala Glowyr De Cymru, 1963 (Cyf. SWCC/MNA/NUM/L/21/57)
  • llun o ddawnswyr, yn ddynion a menywod, mewn gwisgoedd yng ngala Glowyr De Cymru 1961 (Cyf. SWCC/PHO/REC/3/27)
  • Gohebiaeth Undeb Cenedlaethol y Glowyr (Ardal De Cymru) sy’n ymwneud â diwrnod gala’r glowyr, gan gynnwys rygbi saith bob ochr, pêl-droed pump bob ochr a gorymdaith y gala, 1979-1988 (Cyf. SWCC/MNC/NUM/6/4)

Llun o faner Cangen Aber-craf yn cael ei chludo mewn gorymdaith yn ystod
Gala Glowyr 1966 (Cyf. SWCC/PHO/NUM/3/3)

Ffynonellau mewn mannau eraill

Yn ogystal â hyn, hwyrach y byddwch chi’n dymuno cysylltu ag archifau awdurdodau lleol yn ogystal â gwasanaethau prifysgol, elusennau a gwasanaethau eraill, gan ddibynnu ar eich diddordebau ymchwil. Mae gan yr Archifau Cenedlaethol wybodaeth ynghylch sut i ddod o hyd i archif yn y DU a thu hwnt.